Thứ Tư, 4 tháng 9, 2013

Luận bàn về sự công bằng





Công bằng (justice) là một khái niệm luôn gây ra sự tranh cãi. Quan niệm thế nào cho đúng về sự công bằng?
Trong các lĩnh vực của đời sống xã hội hiện nay, cần phải nhìn nhận vấn đề công bằng như thế nào, và khả năng vận dụng vào thực tế ra sao để góp phần tạo nên sự phát triển bền vững cho xã hội.


@ Công bằng theo chiều ngang và công bằng theo chiều dọc :
Trong kinh tế học, người ta phân biệt hai khái niệm khác nhau về công bằng xã hội đó là: công bằng xã hội theo chiều ngang (horizontal justice) nghĩa là đối xử như nhau đối với những người có đóng góp như nhau và công bằng xã hội theo chiều dọc (vertical justice) theo nghĩa là đối xử khác nhau với những người có những khác biệt bẩm sinh, trình độ, năng lực hoặc có các điều kiện sống khác nhau. Chẳng hạn trong việc xây dựng chính sách thuế: Những người có khả năng ngang nhau cần phải đóng một khoản thuế ngang nhau (công bằng theo chiều ngang), và những người có khả năng hay thu nhập không ngang nhau cần phải áp dụng những khoản thuế khác nhau (công bằng theo chiều dọc). Thí dụ, những bác sĩ có cùng trình độ, cùng năm cống hiến phải được hưởng lương như nhau, nhưng không thể đòi hỏi lương một người bác sĩ lâu năm đã bỏ bao công lao động, học hỏi, phải ngang bằng với lương một người y tá mới ra trường.

@ Công bằng theo nghĩa khách quan và công bằng theo nghĩa chủ quan :
Công bằng cũng có thể được hiểu theo hai nghĩa khác nhau là nghĩa khách quan (objective justice) hoặc nghĩa chủ quan (subjective justice). Theo nghĩa khách quan, công bằng được hiểu là những giá trị đúng đắn, những qui tắc, chuẩn mực chung hoặc cách thức hành động phù hợp, được cộng đồng thừa nhận. Chẳng hạn: Cái thiện luôn thắng cái ác, Cô Tấm hiền thảo, chịu khó hay Thạch Sanh nghĩa hiệp cuối cùng được hưởng vinh hoa phú quí, còn mẹ con Cám độc ác hay Lý Thông gian ác, xảo quyệt cuối cùng phải bị trừng trị. Đó là sự công bằng; Hay qui định người nào làm nhiều sẽ được hưởng nhiều, người nào làm ít sẽ được hưởng ít, người có công được thưởng, người có tội phải bị trừng phạt; người có công càng lớn thì mức thưởng càng lớn, người có tội càng nặng, mức phạt sẽ càng nặng. Đó là công bằng. Theo nghĩa chủ quan, công bằng phụ thuộc vào sự cảm nhận, đánh giá, phán xét của mỗi cá nhân. Mỗi người sẽ có những đánh giá riêng của mình thế nào là công bằng hay không công bằng.
Tóm lại, công bằng có thể hiểu một cách khái quát nhất là trạng thái lý tưởng của xã hội loài người, trong đó vấn đề tài sản, lợi ích, cơ hội giữa các thành viên trong xã hội được phân chia một cách phù hợp, không thiên vị.

@ Bình đẳng về cơ hội và khuyến khích sự cạnh tranh giữa các ý tưởng :
Xã hội nào cũng luôn tồn tại những nhóm người yếu thế, nhóm người dễ bị tổn thương. Những đối tượng này cần phải được tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ, giáo dục, công ăn việc làm, nguồn vốn, mạng lưới an sinh nhằm góp phần kiến tạo sự công bằng về điều kiện sống và công bằng về cơ hội phát triển trong xã hội. Chẳng hạn chính sách cộng thêm điểm thi đại học theo vùng hiện nay, chính sách hỗ trợ cho những người tàn tật, người già cô đơn không nơi nương tựa ở Việt Nam hiện nay ngoài ý nghĩa là những chính sách xã hội, đó còn là biểu hiện của sự công bằng (công bằng theo chiều dọc).
Công bằng còn được hiểu là sự tìm kiếm một "môi trường" mà trong đó các cơ hội là ngang bằng nhau. Chẳng hạn, trong một xã hội đa dạng, đa chiều, sự cạnh tranh giữa các ý tưởng sẽ tạo điều kiện cho các sáng kiến của cá nhân phát triển. Chính sự cạnh tranh giữa các ý tưởng là bước khởi đầu, là cơ sở quan trọng để góp phần tạo nên sự công bằng xã hội. Điều này cũng phản ánh một qui luật tất yếu: sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực của sự phát triển.

@ Bình đẳng và công bằng dưới góc độ pháp lý :
Dưới góc độ pháp lý, bình đẳng và công bằng là hai khái niệm khác nhau. Bình đẳng chỉ là yếu tố cơ bản hợp thành sự công bằng. Không ở đâu luật pháp qui định “mọi người đều bình đẳng”, vì điều đó không thể có, nhưng gần như pháp luật của quốc gia nào cũng qui định “mọi người đều bình đẳng trước pháp luật”. Bình đẳng trước pháp luật là điều kiện cơ bản để đạt đến sự công bằng. Tuyên ngôn độc lập của Mỹ năm 1776, Tuyên ngôn về nhân quyền và dân quyền của Pháp năm 1789 đều đề cao giá trị bình đẳng, công bằng, mục đích là chống lại sự phân biệt đối xử dựa trên sự khác biệt về nguồn gốc xuất thân, chủng tộc, màu da, giới tính, xu hướng tình dục, ngôn ngữ, tôn giáo, thế giới quan chính trị, nguồn gốc xuất thân, tài sản hay các điều kiện khác. Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật bị vi phạm khi công quyền hành xử tùy tiện, đối xử bất công đối với một nhóm người này so với một nhóm người khác không dựa trên căn cứ pháp lý nào cả. Những đạo luật vi phạm nguyên tắc bình đẳng phải bị tuyên bố vô hiệu. Những quyết định hành chính hay phán quyết của Tòa án vi phạm nguyên tắc bình đẳng phải bị hủy bỏ.
Trong xã hội hiện đại ngày nay, để đảm bảo cho sự công bằng, cơ quan lập pháp có vai trò rất quan trọng. Lập pháp có nhiệm vụ phải tối ưu hóa mọi lợi ích của mọi thành phần xã hội (welfare maximization). Muốn vậy, phải có cơ chế giải trình, kiểm tra, giám sát và đảm bảo sự minh bạch thông tin. Người dân phải được quyền biết và đóng góp ý kiến vào việc hình thành, cũng như giám sát việc thực thi pháp luật. Hoạt động hành pháp và tư pháp cũng phải dựa trên cơ sở pháp luật và đảm bảo sự vô tư (fairness), đồng thời phù hợp với tính chất, mức độ của từng quan hệ pháp lý cụ thể.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: “Không sợ thiếu, chỉ sợ không công bằng.” Công bằng ngày nay không chỉ là xu hướng chung trong thế giới đương đại mà còn là điều kiện cho tăng trưởng kinh tế, là tiêu chí, thước đo đánh giá mức độ phát triển bền vững của một xã hội. Mặc dù có nhiều cách quan niệm cũng như lý thuyết về sự công bằng, tuy nhiên những lý thuyết này vẫn chưa đủ để tạo ra một cách hiểu thống nhất về sự công bằng, bởi lẽ mỗi một nền văn hóa, ở không gian và thời gian khác nhau, lại xuất hiện những cách hiểu, cách đánh giá khác nhau về sự công bằng. Ngày nay trước xu thế toàn cầu hóa, hội nhập, công bằng dần được nhìn nhận trong một phạm vi rộng lớn hơn, không chỉ được hiểu là công bằng trong phạm vi quốc gia, mà hơn thế, công bằng còn được hiểu ở phạm vi quốc tế. Việc thực thi hiệu quả các vấn đề như công bằng trong việc tiếp cận các cơ hội, công bằng trong việc gánh vác trách nhiệm chung, công bằng trong việc hưởng các quyền tự do, công bằng dựa trên chủ nghĩa cộng đồng và công bằng giữa các thế hệ sẽ góp phần kiến tạo nên một sự phát triển bền vững về nhiều phương diện ở phạm vi toàn cầu.


Theo Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính Phủ, mức lương của Thủ tướng Việt nam hiện nay chỉ dưới 15 triệu đồng một tháng. Mức lương của Thủ tướng và của người lao động hiện nay cho chúng ta thấy rằng: Chúng ta đã duy trì một cơ chế trả lương lạc hậu, dàn trải và cào bằng quá lâu. Cơ chế ấy một mặt làm triệt tiêu nỗ lực phấn đấu của mỗi người lao động, những người tâm huyết sẽ cảm thấy bị đối xử không công bằng, những người có tư tưởng ỷ lại thì làm việc cầm chừng, coi cơ quan nhà nước là mảnh đất màu mỡ, đến hẹn lại lên được tăng lương.


Quan sát, tìm hiểu khi còn học ở nước ngoài tôi thấy nhiều cơ quan họ trả lương theo giờ, theo hiệu suất công việc. Không hề dựa trên cơ chế bình bầu chiến sĩ thi đua hay lao động tiên tiến để tăng lương như ở ta. Đi học thì sinh viên không ai biết điểm của ai, đi làm thì mọi người trong cùng cơ quan cũng không ai biết lương của ai. Một phần đó là bí mật cá nhân, một phần đó là sự đảm bảo rằng việc đánh giá lương, thưởng đã được tính toán dựa trên những tiêu chí áp dụng với từng người, từng công việc rất rõ ràng, một phần để tránh mất đoàn kết trong đơn vị. Đừng nói đến khái niệm "bình bầu chiến sĩ thi đua”, thời thị trường không có bình bầu, mà là sự đánh giá theo tính chất công việc, theo năng lực và hiệu quả công việc. Tùy theo công việc mà ai làm nhiều hưởng nhiều, làm ít hưởng ít, không làm không được hưởng.
Không thể khuyến khích người lao động yên tâm và làm việc tích cực khi mà cơ chế lương, thưởng không đảm bảo sự công bằng. Không thể phân loại được người giỏi, người làm việc tốt với những người làm việc ở mức trung bình, yếu kém khi mà việc trả lương là cào bằng, ai cũng như ai. Tại sao chúng ta không thay cơ chế tăng lương theo thời gian làm việc hiện nay bằng cơ chế tăng lương theo năng suất, hiệu quả công việc và mức độ hoàn thành nhiệm vụ? Tại sao chúng ta không xây dựng một hệ thống trả lương, cũng như khen thưởng và kỷ luật cán bộ dựa trên năng lực và hiệu quả làm việc, theo đó tùy theo mức độ hoàn thành công việc và kèm theo là những tiêu chí cụ thể (được lượng hóa) điều chỉnh tăng hoặc giảm lương với từng người?
Thiết nghĩ đã đến lúc phải có những thay đổi căn bản trong tư duy và đột phá về chính sách tiền lương!


TS. Nguyễn Minh Tuấn


To Top Page Up Page Down To Bottom Auto Scroll Stop Scroll
Comments jQuery Recent Posts Ticker Widget